Tại Sao Làm Giàu Bằng Bán Khóa Học Tại Việt Nam Vẫn Chưa Bị Triệt Phá?

“Lùa gà” bằng khóa học online: Vì sao mãi chưa bị triệt phá?

Bạn có bao giờ tự hỏi: giữa một rừng quảng cáo "kiếm tiền tỷ chỉ sau một khóa học", "bí kíp làm giàu không phải ai cũng biết" hay "chữa lành nội tâm, thu hút vượng khí", có bao nhiêu thực sự đáng giá? Và nếu chúng là lừa đảo, tại sao những kẻ bán khóa học "lùa gà" ấy vẫn ngang nhiên tồn tại, thậm chí còn phất lên như diều gặp gió?

Câu trả lời không đơn giản chỉ là "pháp luật chưa đủ mạnh". Nó nằm ở một điểm sâu xa hơn: mô hình kinh doanh này đang hoạt động trơn tru trong vùng xám của pháp luật, đồng thời đánh trúng tuyệt đối vào những điểm yếu tâm lý của chính nạn nhân.

---

Vùng xám pháp lý – nơi "lùa gà" được hợp pháp hóa

Hãy thử tưởng tượng: một thanh niên không có bằng sư phạm, không có thành tích học thuật đáng kể, nhưng lại tự xưng là "chuyên gia", mở khóa học dạy làm giàu với học phí 100 triệu đồng. Anh ta có vi phạm pháp luật không?

Thực tế, câu trả lời là: không hẳn.

Theo quy định hiện hành, các chương trình đào tạo dưới 3 tháng, không cấp bằng, không thuộc hệ thống giáo dục chính quy, thường không bắt buộc phải xin giấy phép hoạt động của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Điều này vô tình tạo ra một "vùng xám" rộng lớn: những lớp học trực tuyến "dạy làm giàu", "chữa lành nội tâm", "khai mở năng lượng" hay "đầu tư tài chính" nằm ngoài tầm kiểm soát của cơ quan quản lý giáo dục.

Như một bài viết cảnh báo từ chính quyền địa phương đã chỉ ra: "Hiện tại, những lớp học hoạt động trong 'vùng xám' dạng này không thuộc diện quản lý giáo dục chính quy, cũng không bị cấm đoán rõ ràng. Việc không có sự giám sát của cơ quan chức năng trong khi các lớp học thu phí, tổ chức bài bản, quảng bá rầm rộ là một lỗ hổng đáng lo ngại."

Khi bị chất vấn về chuyên môn, họ thường viện dẫn một lý lẽ tưởng chừng vô hại: "Tôi chỉ chia sẻ trải nghiệm cá nhân". Nhưng liệu trải nghiệm cá nhân có đủ để trở thành giáo trình giảng dạy, khi người học bỏ ra hàng chục triệu đồng? Trong khoảng trống pháp lý đó, lợi nhuận khổng lồ được tạo ra mà hầu như không phải chịu bất kỳ trách nhiệm pháp lý nào về nội dung và chất lượng giảng dạy.

Cái bẫy tâm lý: FOMO và "ảo ảnh phát triển"

Nếu vùng xám pháp lý là "cánh cửa", thì tâm lý khách hàng chính là "chìa khóa" giúp những kẻ bán khóa học "lùa gà" mở toang kho báu.

Nỗi sợ bỏ lỡ (FOMO - Fear of Missing Out) là một trong những đòn bẩy tâm lý mạnh mẽ nhất. Định nghĩa của FOMO là "một sự lo lắng phổ biến rằng những người khác có thể đang có những trải nghiệm có lợi mà mình không có". Các "chuyên gia" marketing hiểu rất rõ điều này: giới hạn số lượng học viên, thông báo "chỉ còn 3 suất", tung ra các chương trình giảm giá "lần cuối trong năm", tất cả đều nhằm kích hoạt nỗi sợ bị bỏ lại phía sau.

Không chỉ vậy, họ còn khéo léo xây dựng những hình mẫu thành công dễ dàng được sao chép. Họ trưng ra hình ảnh "học viên cũ" giàu có, chia sẻ những câu chuyện "từ tay trắng thành đại gia". Điều này kích thích mong muốn bắt chước, một ham muốn tâm lý nguyên thủy: nếu họ làm được, tôi cũng có thể làm được.

Nhưng sâu xa hơn cả, có lẽ là một thứ mà các nhà tâm lý học gọi là "nhà hát năng suất" (Productivity Theater) – hành động cảm thấy như mình đang tiến bộ thay vì thực sự tiến bộ. Mua một khóa học mang lại cảm giác kiểm soát trong một thế giới đầy bất ổn, cảm giác rằng mình đang làm điều gì đó tích cực cho tương lai. Cảm giác đó thường đủ mạnh để lấn át mọi nghi ngờ về chất lượng khóa học hay năng lực của người dạy.

Chính quyền địa phương cũng đã chỉ ra nguyên nhân sâu xa này: "Trong một xã hội áp lực phát triển bản thân, nhiều người chọn 'học để cảm thấy đang thay đổi', bất kể nội dung là gì hay người dạy là ai... Sự khai sáng nhất thời dễ khiến họ ngộ nhận rằng mình đang tiến bộ, trong khi không có kỹ năng thực tế nào được hình thành, ngoài việc ví tiền nhẹ đi."

Khi cái bẫy sập xuống – nhưng chỉ với những kẻ quá lộ liễu

Phải nói rằng, không phải mọi "lùa gà" đều thoát khỏi vòng vây pháp luật. Điển hình là vụ án của vợ chồng Hà Thị Hoa và Trần Quang Vinh ở Hà Nội, những người đã bị kết án lần lượt 7 năm và 8 năm 6 tháng tù về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản".

Họ đã làm gì? Làm giả mã kích hoạt khóa học online của một công ty giáo dục uy tín (Topica) và bán cho 3.625 khách hàng, chiếm đoạt hơn 1,5 tỷ đồng. Họ bị bắt vì một lý do rất rõ ràng: họ không cung cấp bất kỳ sản phẩm hay dịch vụ nào cả. Mã kích hoạt là giả, khách hàng không thể học được gì. Đó là hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản rõ ràng, cấu thành tội phạm theo Điều 174 Bộ luật Hình sự.

Nhưng đó chỉ là phần nổi của tảng băng. Phần chìm – và lớn hơn nhiều – là những trường hợp không dễ dàng bị kết tội như vậy. Họ vẫn bán khóa học, vẫn có "giáo trình", vẫn tổ chức "lớp học". Vấn đề là nội dung vô giá trị, chất lượng kém xa quảng cáo, hoặc những lời hứa "làm giàu sau 30 ngày" không bao giờ thành hiện thực. Trong những trường hợp này, việc chứng minh "ý định lừa đảo" trở nên vô cùng khó khăn.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định rõ: tổ chức, cá nhân kinh doanh có trách nhiệm cung cấp đầy đủ, chính xác, minh bạch thông tin về dịch vụ; thực hiện đúng các nội dung đã cam kết. Khi họ không làm đúng, bạn có quyền yêu cầu bồi thường. Nhưng con đường khiếu nại, kiện tụng thường dài và tốn kém. Và những kẻ bán khóa học "lùa gà" biết rất rõ điều đó.

Lời kết: Ai chịu trách nhiệm?

Câu hỏi đặt ra cuối cùng là: Ai có trách nhiệm ngăn chặn điều này?

Một mình pháp luật là không đủ. Một mình sự tỉnh táo của người mua cũng không đủ.

Cần có một sự thay đổi mang tính hệ thống: về phía pháp luật, cần có những quy định rõ ràng hơn về việc cấp phép và giám sát các chương trình đào tạo phi chính quy, đặc biệt là các khóa học online thu phí cao. Về phía nền tảng, các mạng xã hội và sàn thương mại điện tử cần chịu trách nhiệm kiểm duyệt, gắn nhãn và cảnh báo các khóa học không rõ nguồn gốc. Về phía người tiêu dùng, đã đến lúc ngừng chạy theo những lời hứa "hạt giống nảy mầm chỉ sau một đêm" và đặt câu hỏi đơn giản nhưng quan trọng nhất: Người đang dạy tôi là ai? Họ đã làm được gì? Và liệu kiến thức của họ có thực sự đáng giá với số tiền tôi bỏ ra?

Học hỏi là một hành trình đẹp và cần thiết. Nhưng trên hành trình ấy, đừng để mình trở thành "con gà" bị dẫn đi trong một vở kịch mà kẻ cầm trịch chỉ quan tâm đến chiếc ví của bạn. Hãy tỉnh táo. Bởi trong thế giới đầy rẫy những "bí kíp" và "công thức thần kỳ" ấy, thứ duy nhất bạn thực sự cần có lẽ là sự nghi ngờ đúng lúc.

Theo Vuongnd